प्रोग्रॅम आणि मल्टिमीडिया

जसं पाककलेच्या पुस्तकात साहित्य आणि कृती लिहिलेल्या असतात आणि पाहिजे तेव्हा त्या वाचून आपण पदार्थ बनवतो तसंच कम्प्युटरमध्येही आपण असे प्रोग्रॅम्स 'डिस्क'वर साठवून गरज पडेल तेव्हाच ते मेमरीत लोड करून वापरतो. ही 'स्टोअर्ड प्रोग्रॅम'ची कल्पना प्रथम मांडली 'जॉन व्हॉन न्यूमन'नं १९५१ साली...

संगणकाच्या संदर्भात आपण नेहमी हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर हे दोन शब्द ऐकतो. जसं आपण एखादी सीडी लावून त्यातलं गाणं ऐकताना सीडीप्लेअर आणि सीडीला हार्डवेअर म्हणू आणि एकापुढे एक ठराविक रचनेनं मांडलेल्या स्वरातून निर्माण झालेल्या गाण्याला सॉफ्टवेअर, तसंच कॉम्प्युटरमधल्या सगळ्या यंत्रणेला हार्डवेअर, तर त्या यंत्रणेकडून करून घेतल्या जाणाऱ्या कामाला सॉफ्टवेअर असं म्हटलं जातं. सॉफ्टवेअरचे दोन भाग पाडता येतात. त्यांच्यातला पहिला भाग म्हणजे सूचनांचा (इन्स्ट्रक्शन्स). अनेक लहानमोठी कामं करण्यासाठी आपण कळत नकळत अनेक सूचनांचा वापर करीत असतो. या सूचनावलीला 'अल्गॉरिदम' असं म्हटलं जातं. दुसरा भाग म्हणजे माहिती (किंवा इन्फमेर्शन). सूचनावलीचा वापर करून आपण माहिती साठवतो., वाचतो, तिच्यावर प्रक्रिया करतो, ती एकीकडून दुसरीकडे नेतो. यालाच आपण 'इन्फमेर्शन टेक्नॉलॉजी' असं म्हणतो. म्हणजे यात कम्प्युटर आणि कम्युनिकेशन्स हे दोन्ही येतात.

अगदी लहानपणापासून आपण आपल्या रोजच्या आयुष्यात प्रोग्रॅमिंंगचा वापर नकळतच करतच असतो. उदाहरणार्थ आपण लहानपणी सायकल चालवायला शिकतो तेव्हा 'पादचारी क्रॉसिंग'च्या ठिकाणी (शक्यतोवर) पाळायचा 'प्रोग्रॅम' असा असतो :

जोपर्यंत रस्त्यावरून कोणी माणूस येतोय तोपर्यंत रस्त्यावर थांबा आणि बघत रहा, नाहीतर पुढे जा.

या प्रोग्रॅमनुसार आपण आधी रस्त्यावर नजर टाकू. जोवर रस्त्यावर माणसं दिसत असतील तोवर आपण जागीच थांबू. जेव्हा रस्त्यावर माणसं नसतील तेव्हा आपण सायकल चालवत क्रॉसिंगपलीकडे जाऊ. पण या प्रोग्रॅममध्ये एक चूक आहे. आपण ही सूचनावली नीट तपासली (टेस्ट केली) तर ती कळेल. उदाहरणार्थ जर रस्त्यावर माणसांच्याऐवजी एखादा घोडा किंवा वाहन आलं तर ? अर्थातच आपली त्याच्याशी टक्कर होईल. यालाच 'बग' असं म्हणतात. १९४५ साली 'एनियाक' नावाच्या त्याकाळच्या अजस्त्र कम्प्युटरमध्ये चुकून एक माशी शिरली आणि तिने या कम्प्युटरचं काम ठप्प करून टाकलं ! 'ग्रेस मरे हॉपर' नावाच्या गणितात हार्वर्डमधून पीएचडी मिळविलेल्या बुध्दिमान स्त्रीनं मोठ्या प्रयत्नांनी माशीला बाहेर काढून तो कम्प्युटर पुन्हा चालू केला. तेव्हापासून कम्प्युटरनं कोणत्याही कारणाने चूक केली तर त्याला 'बग' आणि ती सुधारण्याच्या पध्दतीला 'डीबग' असं नाव पडलं. म्हणजेच फक्त प्रोग्रॅम्स् लिहून भागत नाही, तर ते तपासून (टेस्ट करून), डीबग करून निदोर्ष करावे लागतात.

लहानपणापासूनच आपण अशा अनेक सूचना शिकत असतो. उदाहरणार्थ दात घासणं, नीट खाणं, आवरणं, शाळेत जाणं (किंवा दांड्या मारणं!) वगैरे. या साऱ्या सूचनावली आपल्याला कोणीतरी शिकवतं, किंवा आपण त्या निरीक्षणातून शिकत -सुधारत राहतो. एकदा तो 'प्रोग्रॅम' शिकलो की आपण तो मेंदूत साठवून ठेवतो, आणि लक्षात ठेवायला अवघड असतील (मेंदूतही मावणार नाहीत), ते आपण कागदावर लिहून ठेवतो, आणि गरज पडेल तेव्हाच त्या 'आठवून' किंवा लिहिलेले कागद वाचून त्याप्रमाणे कृती करतो. जसं पाककलेच्या पुस्तकात साहित्य आणि कृती लिहिलेल्या असतात आणि पाहिजे तेव्हा त्या वाचून आपण पदार्थ बनवतो तसंच कम्प्युटरमध्येही आपण असे प्रोग्रॅम्स 'डिस्क'वर साठवून गरज पडेल तेव्हाच ते मेमरीत लोड करून वापरतो. ही 'स्टोअर्ड प्रोग्रॅम'ची कल्पना प्रथम मांडली 'जॉन व्हॉन न्यूमन'नं १९५१ साली. त्या कल्पनेनुसार अनेक प्रोग्रॅम्स लिहायचे, डीबग करून ते निदोर्ष आहेत याची खात्री करून घ्यायची, आणि मग ते डिस्कवर साठवून टाकायचे. ज्यावेळी जो प्रोग्रॅम चालवायचाय तो वाचायचा (म्हणजे कम्प्युटरच्या मेमरीत लोड करायचा.) आणि मग त्यातल्या सूचना एकएक करून पाळायच्या आणि काम झालं की त्याच मेमरीमध्ये दुसरा प्रोग्रॅम लोड करायचा, वगैरे. हे सारं काम 'ऑपरेटिंग सिस्टिम' ( उदाहरणार्थ विंडोज, लिनक्स) करते.

' व्हॉन न्यूमन' (१९०३-१९५७) हे एक प्रचंड मोठं प्रकरणच होतं ! मुख्यत: गणितज्ज्ञ असणाऱ्या व्हॉन न्यूमनने क्वांटम फिजिक्स, सेट थिअरी, टॉपॉलॉजी, अर्थशास्त्र, संगणकशास्त्र, हायड्रोडायनॅमिक्स, संख्याशास्त्र आणि इतरही विषयात प्राविण्य मिळवून १५०च्यावर प्रबंध लिहिले ! बुडापेस्टमध्ये ज्यू कुटुंबात जन्मलेल्या व्हॉन न्यूमनने हिटलरच्या अमानुषतेच्या काळात अमेरिका गाठली, आणि तिथेच आपल्या यशाची वर्षे काढली. वयाच्या सहाव्या वषीर् तो दोन आठ आकडी संख्यांचा भागाकार कागद पेन्सिलही न घेता करू शके! जगप्रसिध्द 'फमीर् पुरस्कार' १९५६ साली घेतानाच कर्करोगाने त्याला पुरतं घेरलं होतं. त्यातच तो संपला...

इन्फमेर्शन ही चार माध्यमांतून सर्वसाधारणपणे आपण वाचतो, बघतो. ती म्हणजे टेक्स्ट (अक्षरं, आकडे, चिन्हं...), आवाज (साउंंड), चित्रं (फोटो), आणि चलतचित्रं (व्हीडिओ). कम्प्युटर या सगळ्या माध्यमातली माहिती हाताळू शकतो. म्हणून या साऱ्या प्रकाराला 'मल्टीमीडिया' असं म्हटलं जातं. या कोणत्याही माध्यमातली माहिती कम्प्युटरला समजणाऱ्या ०-१ च्या भाषेत आणली की आपलं काम फत्त्ेा! मग हे ०-१ कम्प्युटरमध्ये साठवता, बदलता, एकीकडून दुसरीकडे नेता आले की वाटेल त्या माहितीवर हवी ती प्रक्रिया आपण कर शकू आणि पाहिजे तेव्हा या ०-१ च्या कोडभाषेत साठवलेल्या माहितीचं पुन्हा आपल्याला कळेल अशा टेक्स्ट, आवाज, चित्रं आणि चलतचित्रं यामध्ये रूपांतर आपण करू शकू आणि मग ऐकू किंवा बघूही शकू. मल्टिमीडियात नेमकं हेच होतं.

आपण इंटरनेटवर 'वेबपेजेस' बघतो, तेव्हा आपल्याला 'टेक्स्ट', गाणी, चित्रं आणि चलतचित्रं हे मल्टिमीडियाचे प्रकार एकत्र नांदताना दिसतात. यामागचं गौडबंगाल असं की मानवी डोळ्यांना आणि कानाला कळणारी भाषा आणि कम्प्युटरला कळणारी भाषा ( ० आणि १) यांचं एकमेकांत रूपांतर करता आलं की झालं !